Kleszcze – co warto o nich wiedzieć?
Kleszcze to niewielkie pajęczaki, które można spotkać nie tylko w lasach, ale także na łąkach, w parkach i przydomowych ogrodach. Poznaj ich budowę, najczęściej spotykane gatunki, cykl rozwojowy, środowisko życia i okres największej aktywności.
Czym właściwie są kleszcze?
Choć potocznie bywają nazywane owadami, w rzeczywistości należą do pajęczaków i są blisko spokrewnione między innymi z roztoczami.
Kleszcze są stawonogami i pasożytami zewnętrznymi zwierząt oraz ludzi. W różnych częściach świata zasiedlają bardzo odmienne środowiska – od wilgotnych lasów i łąk po obszary o znacznie bardziej suchym klimacie.
Podczas żerowania pobierają pokarm od żywiciela, wykorzystując wyspecjalizowany aparat gębowy. W trakcie swojego życia zwykle przechodzą przez kilka stadiów rozwojowych i korzystają z kolejnych żywicieli.
Kleszcze spotykane w Polsce
Poszczególne gatunki różnią się wyglądem, preferowanym środowiskiem oraz wyborem żywicieli.
Kleszcz pospolity
Ixodes ricinus jest jednym z najczęściej spotykanych gatunków w Europie Środkowej. Preferuje miejsca wilgotne, zacienione i bogate w roślinność.
Kleszcz łąkowy
Dermacentor reticulatus częściej występuje na terenach otwartych, łąkach, nieużytkach oraz obszarach porośniętych wysoką roślinnością.
Obrzeżek gołębi
Argas reflexus związany jest przede wszystkim z ptakami, szczególnie gołębiami. Może występować w miejscach ich gniazdowania, np. na strychach i poddaszach budynków.
Jak zbudowany jest kleszcz?
Kleszcze należą do rzędu roztoczy. Wyróżnia się między innymi kleszcze twarde, posiadające charakterystyczną tarczkę na grzbiecie, oraz kleszcze miękkie.
Dorosły kleszcz przed żerowaniem jest niewielki. Samice kleszcza pospolitego mają zwykle kilka milimetrów długości, jednak po pobraniu pokarmu ich odwłok może znacznie zwiększyć swoją objętość.
Aparat gębowy jest przystosowany do utrzymywania się na żywicielu oraz pobierania pokarmu. To właśnie jego budowa sprawia, że przyczepiony kleszcz może pozostawać w jednym miejscu przez stosunkowo długi czas.
Stadia rozwojowe kleszcza
Typowy cykl życia obejmuje trzy aktywne stadia: larwę, nimfę oraz postać dorosłą.
Larwa
Jest najmniejszym aktywnym stadium kleszcza i ma około pół milimetra długości. Larwy najczęściej korzystają z niewielkich żywicieli, takich jak drobne ssaki.
Nimfa
Po kolejnym linieniu kleszcz przechodzi w stadium nimfy. Jest większy od larwy, ale nadal znacznie mniejszy od dorosłego osobnika.
Postać dorosła
Dorosłe samice są zwykle większe od samców. U kleszcza pospolitego samica ma charakterystyczny układ ciemnej tarczki i bardziej miękkiej tylnej części ciała.
Cały cykl rozwojowy może trwać około 2–3 lat, choć jego długość zależy od warunków środowiskowych i dostępności żywicieli. Kleszcz spędza na żywicielach jedynie niewielką część swojego życia – większość czasu pozostaje w środowisku.
Gdzie występują kleszcze?
Kleszcze występują na terenie całej Polski. Szczególnie sprzyjają im miejsca z roślinnością, odpowiednią wilgotnością i dostępem do żywicieli.
Kleszcze nie spadają z drzew
To popularny mit. Kleszcze przebywają przede wszystkim w ściółce, trawach, zaroślach i na niewysokiej roślinności. Oczekują tam na przechodzącego w pobliżu żywiciela.
Kiedy kleszcze są najbardziej aktywne?
Ich aktywność zależy przede wszystkim od temperatury, wilgotności oraz lokalnych warunków pogodowych.
Pierwszy wyraźny wzrost aktywności obserwuje się zwykle wiosną, a kolejny pod koniec lata i na początku jesieni. Przy łagodnej pogodzie pojedyncze aktywne osobniki można jednak spotkać również poza typowym sezonem.
Jak wygląda żerowanie kleszcza?
Jak ograniczyć kontakt z kleszczami?
Podczas spacerów i pobytu na terenach zielonych kilka prostych zachowań pozwala ograniczyć możliwość zabrania kleszcza ze sobą.
Omijaj wysokie zarośla
Szczególnie podczas przechodzenia przez miejsca porośnięte wysoką trawą i krzewami.
Wybieraj odpowiedni ubiór
Długie nogawki i rękawy ograniczają bezpośredni dostęp kleszcza do skóry.
Jasne ubrania ułatwiają zauważenie kleszcza
Ciemnego pajęczaka znacznie łatwiej dostrzec na jasnej powierzchni materiału.
Sprawdź ubranie po powrocie
Po spacerze warto obejrzeć odzież i przedmioty, które miały kontakt z wysoką roślinnością.
Kleszcz to znacznie więcej niż „mały punkt na skórze”
To wyspecjalizowany pajęczak o kilkuletnim cyklu życia, wielu stadiach rozwojowych i dużej zdolności przystosowania do różnych środowisk. Znajomość jego biologii i miejsc występowania pomaga lepiej rozumieć, kiedy i gdzie najłatwiej można spotkać kleszcze.